wstęp12 stycznia 1945 roku ruszyła sowiecka ofensywa zimowa znad Wisły, doprowadzając błyskawicznie do całkowitego rozbicia niemieckiech wojsk na linii Wisły od Warszawy aż po Podkarpacie. Do Poznania zbliżały się wojska 1 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marszałka Żukowa, które przebyły drogę z przyczółka magnuszewskiego (atak 14 stycznia 1945 r.) do wschodnich przedmieść Poznania w ciągu 8 dni, wyzwalając centralną Polskę i wschodnią Wielkopolskę bez długotrwałych walk. Alarm dla miasta Poznania ogłoszono 20 stycznia 1945 r. wraz z decyzją o ewakuacji ludności cywilnej z Kraju Warty. Cała władza w mieście ogłoszonym „Twierdzą Poznań” (Festung Posen) przeszła w ręce generała majora Ernsta Matterna, dotychczasowego dowódcę poligonu w Biedrusku, znanego z poprawnego stosunku do Polaków, oficera „starej szkoły”. Szybko też zorganizowano obronę w oparciu o załogę szkieletową twierdzy wzmocnioną przez wojska tyłowe i siły policyjne (tylko częściowo wycofane na zachód w momencie alarmu), elewów licznych w Poznaniu szkół wojskowych oraz uciekające ze wschodu rozbite oddziały frontowe przechwycone na rogatkach twierdzy. Improwizowane oddziały forteczne obsadziły okrężną linię obrony na peryfieriach miasta opartą o pas 18 fortów (wraz ze schronami piechoty w międzypolach) twierdzy fortowej z XIX wieku, przed którymi w ciągu roku 1944 Niemcy wykopali rów przeciwczołgowy oraz liczne okopy.
oskrzydlenie miasta od południa22 stycznia 1945 roku czołowe oddziały 1 Armii Pancernej Gwardii generała Katukowa dotarły do Swarzędza podejmując nieudaną próbę zajęcia Poznania atakiem z marszu. W tej sytuacji dowództwo 1 Frontu Białoruskiego z Żukowem na czele, zakładając, że Niemcy skoncentrowali większość załogi twierdzy na prawym brzegu Warty, podjęło decyzję o obejściu Poznania przez 1 Armię Pancerną Gwardii i skierowaniu jej dalej na zachód, a zadanie zdobycia miasta powierzyła armiom ogólnowojskowym. Korpusy 1 Armii Pancernej Gw. przez przeprawy na Warcie pod Czerwonakiem i Czapurami okrążyły miasto od północy i południa. Jako pierwsza 22 stycznia 1945 roku Wartę sforsowała 20 Brygada Zmechanizowana Gwardii w rejonie Czapur zdobywając przyczółek w okolicach leśniczówki Kątnik na zachodnim brzegu rzeki. Wkrótce na lewym brzegu Warty znalazła się większość jednostek 1 Armii Pancernej Gwardii oraz od 25 stycznia oddziały piechoty 8 Armii Gwardii. W trakcie zaciętych walk od 22 do 25 stycznia oddziały te zdołały rozszerzyć przyczółek i opanowując Mosinę, Luboń, Żabikowo i Kotowo. przełamanie zewnętrznego pasa obrony poznania26 stycznia 1945 roku rozpoczyna się uderzenie wojsk 29 Korpusu Strzeleckiego Gwardii z przyczółka na północ w celu wdarcia się do miasta. Z Fabianowa i Kotowa w kierunku Górczyna atakuje 27 Dywizja Piechoty Gwardii. Pas jej natarcia zawiera się między linią kolejową na Berlin do ulicy Opolskiej, a za przeciwnika miała niemiecki Batalion Luftwaffe „Degive” znajdujący się w składzie Pododcinka V „Zachód i południe”. Dowodzona przez majora Wilhelma K. Degive jednostka był właściwie improwizowanym batalionem polowo-lotniczym, składającym się z żołnierzy pochodzących z rozmaitych jednostek tyłowych Luftwaffe garnizonu poznańskiego. Rezerwę w tym rejonie stanowiła również improwizowana Kompania „Werner” stacjonująca w bloku koszarowym górczyńskiego fortu IX. Do wieczora 27 stycznia 1945 roku obrona niemiecka na Dębcu i Górczynie została przełamana i zdezorganizowana. Wieczorem wojska sowieckie szturmem zdobyły forty IXa i IX oraz wdarły się na Wildę i Łazarz, mimo mocnego oporu na linii, których zdobycie lub zburzenie wydawało się początkowo niemożliwe. Postanowiono je obchodzić i blokować, kładąc na nie jednocześnie silny ogień artylerii. Stanowiący skrajne lewe skrzydło natarcia 83 pułk piechoty gwardii majora Bobrowa przełamał niemieckie pozycje pomiędzy fortami IX i VIIIa oparte o rów przeciwczołgowy biegnący wzdłuż dzisiejszej ulicy Jawornickiej. Raszyński fort VIIIa Rohr został zablokowany przez jeden batalion 83 pp gw., ale Niemcy utrzymali się w rejonie cmentarzy górczyńskiego i nieistniejącego już dziś cmentarza ewangelickiego (obecnie plac Zbawiciela). Pozwoliło im to w momencie przeprawy przez przejazd kolejowy na dzisiejszej ulicy Głogowskiej sowieckiego 1191 pułku artylerii dokonać zaskakującego kontrataku i zablokować 2 baterie dział. Wywołało to wielogodzinne krwawe walki zakończone dopiero interwencją cofniętych z Łazarza oddziałów 83 pp gw. i zniszczeniem niemieckiego oddziału otoczonego na cmentarzu ewangelickim. zdobycie fortu VIIIa Już 26 stycznia 1945 roku sztab 8 Armii Gwardii generała Czujkowa wydał rozkaz wzmocnienia północno-zachodniej flanki natarcia na Górczynie i Junikowie przez przerzucenie tu z prawego brzegu Warty 312 Dywizji Piechoty. Dowodzona przez generała Mojsiejewskiego dywizja w składzie tylko dwóch pułków piechoty z dużym opóźnieniem, o czym świadczą oficjalne ponaglenia ujawniane w rozkazach sztabu, pojawiła się na Raszynie dopiero prawdopodobnie 28 stycznia. Następnego dnia jeden jej pułk uderzył na tyłach linii fortów wzdłuż ulicy Palacza w kierunku ulic Grunwaldzkiej i Marcelińskiej, a 1079 pp dowodzony przez płk. Lichotworuka przeznaczono do ostatecznego rozprawienia się z fortem VIIIa. Został on 29 stycznia 1945 roku całkowicie otoczony i zdobyty szturmem wieczorem jako trzeci z kolei fort poznańskiej twierdzy. W jego opanowaniu uczestniczył prawdopodobnie dodatkowo specjalny batalion inżynieryjno-saperski (prawdopodobnie z 2 Szturmowej Brygady Inżynieryjsko-Saperskiej gen. Woronowa), który osaczył także sąsiedni fort VIII w okolicach obecnego stadionu Lecha. Zablokowany fort VIII został przez Niemców opuszczony pomiędzy 4 a 6 lutego 1945 r. Batalion Luftwaffe „Degive”, którego żołnierze obsadzali fort VIIIa, został prawdopodobnie całkowicie rozbity; natomiast Kompania „Werner” po utracie swego dowódcy przemianowana na „Schiers” zdołała się wycofać w kierunku ulicy Grunwaldzkiej i to prawdopodobnie ona stawiała opór na tyłach linii fortów. Po wypełnieniu zadania opanowania Raszyna i Grunwaldu sowiecki 1079 pułk piechoty został prawdopodobnie 30 lub 31 stycznia przerzucony nad Wartę, a zadanie oczyszczania zdobytych południowo-zachodnich kwartałów miasta ze snajperów i maruderów niemieckich otrzymała grupa 600 spieszonych artylerzystów ze składu 5 dywizjonu artylerii rakietowej. Bibliografia Biesiadka Jacek, Gawlak Andrzej, Kucharski Szymon, Wojciechowski Mariusz, Twierdza Poznań. O fortyfikacjach miasta Poznań w XIX i XX wieku, Wyd. Rawelin, Poznań 2006. Karalus Maciej, Luboń 1945. Przełamanie obrony Festung Posen, seria: Festung Posen 1945 nr 10, Wyd. Pomost, Poznań 2007. Krajnow Aleksander, Chłopin Herman, 312. Smoleńska Dywizja Piechoty w walkach o Starołękę, seria: Festung Posen 1945 nr 12, Wyd. Pomost, Poznań 2008. Okęcki Stanisław, Wyzwolenie Poznania 1945. Studium wojskowo-historyczne, Wyd. MON, wyd. I, Warszawa 1975. Szumowski Zbigniew, Boje o Poznań 1945, Wyd. Poznańskie, wyd. II popr. i uzup., Poznań 1985. Świtała Tadeusz, Poznań 1945. Kronika Wydarzeń, Wyd. Poznańskie, wyd. I, Poznań 1986. |
